مولانا را نمیتوان بدون در نظر گرفتن شمس تبریزی شناخت. شمس تبریزی «نقطه عطف» زندگی مولانا بود و به همین دلیل، شناخت درست از «مثنوی معنوی»، تنها از طریق شناخت «مقالات شمس» و پیشینه ارتباطی این دو شخصیت ممکن است.
محمدعلی موحد، ادیب، حقوقدان و عرفانپژوه و عضو پیوسته فرهنگستان زبان و ادب فارسی عصر روز سهشنبه ۲۳ تیرماه، در شهر کتاب نیاوران و در مراسم رونمایی از نسخه قطع کوچک «مثنوی» که از سوی انتشارات هرمس منتشر شده، به تحلیل رابطه میان شمس و مولانا پرداخت و شمس تبریزی را «نقطه عطف» زندگی مولانا توصیف کرد.
به گزارش ایبنا، موحد در این نشست اظهار کرد: مولانا تا ۳۸ سالگی در جایگاه یک مفتی شهر و سخنران برجسته در مساجد بود و هرچند در اوج شهرت و دانش بود، اما خود را مانند «آبی راکد» میدید که حرکتی در آن نیست. در این میان، نقش شمس تبریزی به عنوان یک «مأموریت الهی» توصیف شد؛ کسی که از عالم غیب مأمور شده بود تا مولانا را که در میان «قوم ناهموار» (محیطی که قدر او را نمیدانستند) گرفتار شده بود، نجات دهد.
موحد تأکید کرد: اگر شمس نبود، مولانا را به آن شکلی که میشناسیم نداشتیم؛ همانطور که بدون افلاطون، نمیتوانستیم به حکمت سقراط دست یابیم.
بازگشت از مثنوی به مقالات و دوباره به مثنوی
این شاعر ادیب ادامه داد: مولانا را نمیتوان بدون در نظر گرفتن شمس تبریزی شناخت. باید از تعاریف کلیشهای و نگاه کردن به آثار مولانا به عنوان یک «شگفتی جهان بشری» گذر کنیم زیرا هر عصر، حقیقتی تازه از آن مییابد.
موحد بیان کرد: من ابتدا با منتخباتی از مثنوی در دوران تحصیل آشنا شدم اما نقطه تحول زمانی رخ داد که «مقالات شمس» را خواندم. بسیاری از پژوهشگران پیش از این، مثنوی را از «پشت عینک ابن عربی» میدیدند و سعی داشتند مولانا را زیر سایه مکتب ابن عربی تعریف کنند. اما مطالعه مقالات شمس، پژوهشگر را مجبور میکند که دوباره به مثنوی برگردد تا برکات و حقایق جدیدی را در آن کشفی کند.
وی اشاره کرد: در مقالات، مولانا به گونهای از ابن عربی و شیخ محمد یاد میکند که نشان میدهد دیدگاه او مستقل و فراتر از تعصبات مکتبی بوده است.
تحلیل زیباییشناسی و جایگاه ادبی مولانا
موحد در بخش دیگری از سخنان خود، بر جایگاه والای مولانا به عنوان یک شاعر و عارف درجهیک تأکید کرد و با اشاره به استعارههای «نی» و «چنگ» در اشعار او، بیان کرد: مولانا در اوج عرفان، به زیباییشناسی ادبی نیز دست یافته است. در معیارهای امروزین ادبیات و زیباییشناسی، مولانا به دلیل دقت در نظر شعری و توانایی در بیان رمزها، در جایگاه فوقالعادهای قرار دارد.
بررسی تاریخی و زمانی دفاتر مثنوی
در بخش تحلیل تاریخی، محمدعلی موحد به بررسی زمان نگارش دفاتر مثنوی پرداخت. وی با تکیه بر نوشتههای فرزند مولانا و دیگر منابع، به رابطه او با صلاحالدین اشاره کرده و احتمال داد که دفتر دوم مثنوی پس از سال ۶۶۲ هجری شروع شده باشد و دفتر اول پیش از آن تاریخ بوده است.
همچنین تخمین زد که دفتر ششم، حدود دو یا سه سال پیش از مرگ مولانا به اتمام رسیده باشد.
موحد در پایان سخنرانی، در پاسخ به پرسشهای مخاطبان درباره زمان چاپ «شرح مثنوی»، گفت که به دلیل بیماریهای دوران کرونا و ضعف چشم و دست، توانایی کافی برای تکمیل نهایی و تصحیح را ندارد، هرچند که شرح دفتر اول روی میز کارش آماده است.
در پایان مراسم، علی جعفرآبادی مدیرعامل شهرکتاب؛ نماد «سیمرغ» را به رسم یادبود به استاد موحد تقدیم کرد. وی در سخنان خود، سیمرغ را نماد «رهایی از خود» و رسیدن به «هویت جمعی» توصیف کرد و این هدیه را در راستای پیام سالیانهی استاد موحد مبنی بر «هجرت از خود به بیخودی» تقدیم کرد.
شما چه نظری دارید؟